6-წლიანი პაუზის შემდეგ, საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის სარკინიგზო მიმოსვლა აღდგა. რა ეკონომიკური და პოლიტიკური სარგებლის მოტანა შეუძლია ამას ორივე ქვეყნისთვის?

 

— ვფიქრობ, აქ მნიშვნელოვანია საკითხს უფრო ღრმად შევხედოთ, ვიდრე უბრალოდ სამგზავრო მიმოსვლის აღდგენაა. რეალურად, საუბარია სამხრეთ კავკასიის დაბრუნებაზე დიდ ევრაზიულ ლოგისტიკურ სისტემაში.

ბოლო წლებმა აჩვენა, რომ მსოფლიო „მარშრუტების ომის“ ეპოქაში შევიდა. უკრაინაში კონფლიქტის შემდეგ, ტრადიციული სატრანსპორტო არტერიები რუსეთის გავლით პოლიტიკური და სანქციური ზეწოლის ქვეშ მოექცა. შედეგად, მკვეთრად გაიზარდა ინტერესი შუა დერეფნის მიმართ — ჩინეთი–ცენტრალური აზია–კასპიის ზღვა–სამხრეთ კავკასია–ევროპის მარშრუტისადმი. სწორედ ამ კონტექსტში, ბაქო–თბილისის კავშირი ევრაზიის ერთ-ერთ საკვანძო ჰაბად იქცევა.

დღეს ბაქო ცდილობს ნედლეულის ექსპორტიორის სტატუსიდან სრულფასოვანი ლოგისტიკური ცენტრის სტატუსზე გადასვლას. რკინიგზა აქ სიმბოლურ როლსაც ასრულებს — ის აჩვენებს, რომ სამხრეთ კავკასია კვლავ ტრანზიტის სივრცედ იქცევა და არა კონფლიქტების ჩიხად.

თუმცა, კიდევ უფრო საინტერესოა პოლიტიკური ასპექტი. XXI საუკუნეში რკინიგზა უკვე მხოლოდ ინფრასტრუქტურა აღარ არის — ის გავლენის ინსტრუმენტია. ვინც მარშრუტებს აკონტროლებს, ის აკონტროლებს რეგიონის ეკონომიკურ მდგრადობასაც. სწორედ ამიტომ, მიმოსვლის აღდგენა აძლიერებს არა მხოლოდ აზერბაიჯანისა და საქართველოს ეკონომიკურ ურთიერთდამოკიდებულებას, არამედ მათ საერთო გეოპოლიტიკურ წონას ევროკავშირთან, ჩინეთთან და რუსეთთან ურთიერთობებში.

ბაქოსთვის ეს ნიშნავს ქვეყნის როლის გაძლიერებას, როგორც ცენტრალური აზიის, თურქეთისა და ევროპის დამაკავშირებელი სატრანსპორტო ჰაბისა. თბილისისთვის კი — შესაძლებლობას, საბოლოოდ გაიმყაროს მთავარი დერეფნის სტატუსი შავი ზღვის მიმართულებით.

ფაქტობრივად, ბაქო და თბილისი სამხრეთ კავკასიაში სტაბილურობის საკუთარ ღერძს აყალიბებენ. რეგიონის ქრონიკული არასტაბილურობის ფონზე, ეს ინვესტორებისთვის უმნიშვნელოვანესი სიგნალია — მიუხედავად ომებისა და კრიზისებისა, აქ კვლავ არსებობს გრძელვადიანი პროექტებისთვის სივრცე.

 

მეზობელ სომხეთში საპარლამენტო არჩევნები მიმდინარეობს. აკვირდებით თუ არა პროცესს და შეესაბამება თუ არა საარჩევნო გარემო დემოკრატიულ სტანდარტებს?

 

— უდავოდ, დღეს სომხეთის არჩევნებს ძალიან ყურადღებით აკვირდებიან, რადგან ეს უკვე მხოლოდ შიდა პოლიტიკური ბრძოლა აღარ არის. ფაქტობრივად, საუბარია იმაზე, როგორი იქნება სომხეთი 2020 წლის შემდეგ.

მთავარი პრობლემა ის არის, რომ სომხური საზოგადოება კვლავ მძიმე შიდა კრიზისის მდგომარეობაში იმყოფება, მას შემდეგ რაც დაკარგა ძველი რეგიონული მოდელი. არჩევნები მიმდინარეობს უკიდურესი პოლარიზაციის, ურთიერთსიძულვილისა და პოლიტიკური მობილიზაციის ატმოსფეროში.

დღეს ნიკოლ ფაშინიანი ცდილობს არა მხოლოდ პოლიტიკური რეფორმის გატარებას, არამედ ფაქტობრივად სომხური სახელმწიფოებრივი იდენტობის გადაფორმატებას. მისი „რეალური სომხეთის“ კონცეფცია ეფუძნება ძველი ყარაბაღული პოლიტიკური მოდელის უარყოფას, ახალი რეგიონული რეალობების აღიარებას და კომუნიკაციების გახსნას.

თუმცა, სწორედ ეს იწვევს სომხურ საზოგადოებაში ასეთ ძლიერ წინააღმდეგობას. სომხური ელიტისა და საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის ეს აღიქმება არა როგორც პრაგმატიზმი, არამედ როგორც ძველი ეროვნული პარადიგმის უარყოფა. ამიტომაც, არჩევნების ირგვლივ ბრძოლა თითქმის ეგზისტენციალურ ხასიათს იძენს.

ამასთან, მიმდინარე პროცესს მხოლოდ ხელისუფლებასა და ოპოზიციას შორის დაპირისპირებად არ განვიხილავდი. რეალურად, სომხეთში ბევრად უფრო ღრმა პროცესი მიმდინარეობს — ბრძოლა სახელმწიფოს ახალი იდენტობისთვის. ქვეყანა ცდილობს გაარკვიოს, როგორ უნდა იარსებოს ახალ, პოსტყარაბაღულ რეალობაში.

ამიტომ, მთავარი კითხვა დღეს მხოლოდ ის არ არის, შეესაბამება თუ არა არჩევნები ფორმალურ დემოკრატიულ სტანდარტებს. მთავარი კითხვაა — შეძლებს თუ არა სომხური პოლიტიკური სისტემა დაუბრუნდეს ნორმალურ კონკურენციას შიდა კონფლიქტისა და პოლიტიკური შურისძიების ატმოსფეროს გარეშე.

 

თუ სომხეთში ფაშინიანის რეჟიმი შეიცვლება, რას შეცვლის ეს რეგიონისთვის?

 

— სომხეთში ხელისუფლების ცვლილება, რა თქმა უნდა, მნიშვნელოვანი მოვლენა იქნება მთელი სამხრეთ კავკასიისთვის, თუმცა დღეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა არა იმდენად პერსონალიებს, არამედ 2020 წლის შემდეგ რეგიონული ბალანსის ტრანსფორმაციას აქვს.

მეორე ყარაბაღის ომის შემდეგ, სამხრეთ კავკასია სრულიად ახალ პოლიტიკურ ფაზაში შევიდა. თუ ადრე რეგიონი კონფლიქტისა და სამხედრო დაპირისპირების ირგვლივ იყო აგებული, ახლა წინა პლანზე გამოდის სატრანსპორტო მარშრუტები, ლოგისტიკა, ენერგეტიკა და გეოეკონომიკური კონკურენცია.

ამიტომ, ერევანში ხელისუფლების შესაძლო ცვლილებაც კი ვეღარ დააბრუნებს ვითარებას 2020 წლამდე არსებულ მოდელზე. შეიცვალა თავად რეგიონის არქიტექტურა.

ამასთან, ბევრი რამ იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ კონკრეტულად რომელი პოლიტიკური ძალა მოვა ხელისუფლებაში სომხეთში. თუ საუბარი რევანშისტულ წრეებზე იქნება, ეს აუცილებლად გამოიწვევს დაძაბულობის ზრდას, ნაციონალისტური რიტორიკის გაძლიერებას და რეგიონული ნორმალიზაციის პროცესის დესტაბილიზაციის მცდელობებს. ასეთ შემთხვევაში, სომხეთის შიდაპოლიტიკურმა კრიზისმა შესაძლოა საგარეო პოლიტიკაშიც გადაინაცვლოს.

თუმცა, არსებობს კიდევ ერთი ასპექტიც. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ თავად სომხური პოლიტიკური სისტემა დღეს სერიოზულ სტრატეგიულ კრიზისში იმყოფება. 2020 წლის შემდეგ, ერევანი რამდენიმე ძალის ცენტრს შორის აღმოჩნდა — რუსეთი, დასავლეთი, ირანი და რეგიონული მოთამაშეები — თან ისე, რომ აღარ აქვს ძველი პოლიტიკური მდგრადობის დონე.

სწორედ ამიტომ, საკითხი უკვე მხოლოდ ის აღარ არის, ვინ მართავს სომხეთს, არამედ — რა ქცევის მოდელს აირჩევს სომხური სახელმწიფოებრიობა ახალ პირობებში.

დღეს სამხრეთ კავკასია თანდათან გავლენისთვის ბრძოლის სივრცედ გადაიქცევა ინფრასტრუქტურისა და ეკონომიკის მეშვეობით. ამ ფონზე, სომხეთის უნარი, მოერგოს ახალ რეგიონულ რეალობას, მთელი რეგიონის მომავალი სტაბილურობის ერთ-ერთ მთავარ ფაქტორად იქცევა.

 

თამილა მამედოვა — CASPIA-ს ანალიტიკური ცენტრის ანალიტიკოსი და აზერბაიჯანის სახელმწიფო საინფორმაციო სააგენტო Azertag-ის რედაქტორი.